Ruiny zamku Krzyżtopór w Ujeździe

Planując podróż po województwie świętokrzyskim, warto uwzględnić wizytę w niewielkiej wsi Ujazd. To właśnie tutaj wznoszą się ruiny zamku Krzyżtopór, jednego z najciekawszych i najbardziej ambitnych projektów architektonicznych XVII-wiecznej Polski. Wzniesiony, jako rezydencja typu palazzo in fortezza, obiekt ten łączył surowe funkcje obronne z reprezentacyjnym pałacem. Zanim w Europie nastała era Wersalu, Krzyżtopór imponował swoją powierzchnią i symboliką opartą na kalendarzu. Choć burzliwa historia pozostawiła go w stanie trwałej ruiny, zachowane mury do dziś pozwalają precyzyjnie odczytać dawny układ tej monumentalnej budowli i poczuć klimat dawnej Rzeczypospolitej.

Z pewną obawą zostawiamy samochód na parkingu i kierujemy się ku ruinom zamku. Wszystko przez burzowe pomruki dochodzące z oddali i ciemne chmury przetaczające się po niebie. Na szczęście burza przeszła bokiem i nie zakłóciła zwiedzania zamku. Za to wygląd ruin na pewno zyskał piękną oprawę.



Fundatorem tego architektonicznego założenia był magnat Krzysztof Ossoliński, człowiek niezwykle wykształcony i zamożny. Budowla wznoszona w latach 1621–1644 pochłonęła astronomiczną kwotę 30 milionów ówczesnych złotych polskich. Suma ta stanowiła równowartość około 10-letnich dochodów magnata (niektóre źródła porównują ją nawet do rocznego dochodu całej Rzeczypospolitej)



Na teren ruin wchodzimy przez dawną bramę główną Krzyżtoporu. Brama ta nie była jedynie elementem obronnym, ale przede wszystkim ideowym manifestem Krzysztofa Ossolińskiego. Do dziś na fasadzie wieży bramnej wzrok przyciągają dwa ogromne, wykute w kamieniu symbole, od których zamek wziął swoją nazwę. Jest to umieszczony po lewej stronie Krzyż będący otwartym wyznaniem wiary rzymskokatolickiej fundatora oraz znajdujący się  po prawej stronie Topór, stanowiący herb rodowy Ossolińskich (półksiężyc z toporem). Umieszczenie go obok krzyża miało pokazać, że ród Ossolińskich stoi na straży wiary i ojczyzny.



Przekraczając bramę, wkraczało się na dziedziniec. Nad wejściem wznosiła się okazała attyka, na której były umieszczone popiersia królów polskich oraz przodków rodu Ossolińskich. Miało to natychmiast uświadomić każdemu przybyszowi, że wchodzi do siedziby rodu równego królom. Na wieży widać tez pozostałości po tarczy zegara z kurantami, który odgrywał melodie o pełnych godzinach.



Projekt rezydencji odnosił się do symboliki kalendarza. I tak zamek posiadał 4 wieże, czyli tyle, ile jest pór roku, 12 dużych sal nawiązujących do ilości miesięcy, 52 pokoje, które odzwierciedlały liczbę tygodni w roku oraz 365 okien (oraz jedne ślepe, używane tylko w lata przestępne) odpowiadających ilości dni w roku.



Okres pełnej świetności Krzyżtoporu trwał zaledwie 11 lat. W czasie Potopu Szwedzkiego 30 października 1655 roku wojska szwedzkie pod wodzą generała Douglasa zajęły twierdzę podstępem. Szwedzi stacjonowali tam do 1657 roku. Choć nie zniszczyli samych grubych murów, to doszczętnie zrabowali i wywieźli bogate wyposażenie wnętrz, unikalną bibliotekę oraz rodowe archiwa, pozostawiając pałac ograbiony.

W 1770 roku, w czasie Konfederacji Barskiej zamek zostaje ostatecznie zniszczony i obrócony w ruinę przez wojska rosyjskie. Ówczesny właściciel zamku, Jan Michał Pac, był jednym z przywódców konfederacji i dał w nim schronienie polskim powstańcom. W trakcie walk pałac uległ podpaleniu i dewastacji. Po upadku konfederacji Pac uciekł z kraju, a opuszczony obiekt stał się zbyt kosztowny w utrzymaniu dla kolejnych właścicieli.



Za czasów swojej krótkiej świetności wnętrza zamku Krzyżtopór uderzały przepychem, rzucając wyzwanie królewskiemu Wawelowi. Łączyły surowość obronnej twierdzy z bogactwem włoskiego baroku. W zlokalizowanych w podziemiach stajniach można było pomieścić około 100 koni. Ich wnętrze rozświetlały kryształowe lustra odbijające światło z okien, a konie karmiono z rzeźbionych, marmurowych żłobów.



Równiez w pałacowych korytarzach wieszano ogromne zwierciadła w złotych ramach. Miały one optycznie powiększać i tak już gigantyczne wnętrza oraz potęgować blask tysięcy palących się świec podczas nocnych balów.



Najbardziej unikalnym elementem wystroju była sala jadalna w wieży ośmiobocznej, której sufit stanowiło wielkie akwarium z egzotycznymi rybami.



Ściany sal balowych i mieszkalnych pokrywały wielobarwne freski przedstawiające sceny mitologiczne, bitewne oraz portrety rodu Ossolińskich.



Posadzki sal były wyłożone wielokolorowym marmurem układanym w skomplikowane wzory geometryczne. W salach stały monumentalne kominki z czarnego i białego marmuru, a ściany obijano kosztownymi kurdybanami



Dziś Krzyżtopór ma postać tzw. trwałej ruiny, zachowanej w blisko 90 procentach w stosunku do oryginalnego stanu murów. Na turystów czeka 5 specjalnie wyznaczonych tras zwiedzania o różnym poziomie trudności (oznaczonych kolorami). Bilety w cenie 22 zł możemy nabyć w kasie znajdujacej się w wieży wejściowej.



Podczas spaceru można zwiedzić labirynt piwnic, wejść na bastiony oraz zobaczyć wnętrze dawnego pałacu i bramy wjazdowej. Organizowane jest również nocne zwiedzanie z pochodniami. Więcej szczegółów n.t. zwiedzania znajdziemy na oficjalnej stronie zamku https://www.krzyztopor.org.pl



Wiatr odegnał deszczowe chmury, wiec jeszcze raz obeszliśmy zamek dookoła.


















Na koniec jeszcze jedno spojrzenie na ruiny zamku, tym razem z lotu ptaka. Chyba takie ujęcie lepiej oddaje jego ogrom i dawny wygląd.

                                                                                                                                                                                                                                                              Zdjęcie z Internetu
Lokalizacja zamku