Stare Miasto w Bolonii

Bolonia to miasto, które zachwyca od pierwszego wejrzenia. Choć ustępuje popularnością Rzymowi czy Florencji, kryje w sobie magnetyczną siłę, która przyciąga miłośników historii, sztuki i... dobrego jedzenia. To tutaj, pośród kilkudziesięciu kilometrów słynnych arkad (portyków) wpisanych na listę UNESCO, bije serce regionu Emilia-Romania.

Tradycja idealnie współgra tu z młodzieńczą energią. Nic w tym dziwnego, skoro Bolonia szczyci się trzema wymownymi przydomkami: La Grassa (Syta) – ze względu na niezrównaną tradycję kulinarną, La Dotta (Uczona) – jako dom dla najstarszego uniwersytetu w świecie zachodnim, założonego już w 1088 roku, oraz La Rossa (Czerwona) – nawiązująca do charakterystycznego koloru dachówek i ceglanych murów. Jej historia sięga czasów Etrusków i Rzymian, a burzliwy rozkwit w średniowieczu pozostawił po sobie niezwykłe dziedzictwo – w tym kultowe, pochylone wieże, które do dziś dominują nad panoramą miasta.

Nasz spacer po Bolonii zaczynamy na Piazza Maggiore, wokół którego od wieków toczy się życie polityczne, religijne i towarzyskie miasta. Ten wytyczony już w XIII wieku plac jest jednym z najstarszych i najlepiej zachowanych rynków we Włoszech. To właśnie tutaj najlepiej widać unikalny charakter Bolonii – elegancję renesansu połączoną z ciepłym, surowym urokiem czerwonej cegły.

Możemy to ocenić na przykładzie Palazzo d’Accursio, obecnie pełniącego funkcję ratusza (Palazzo Comunale) .



Ten średniowieczny kompleks architektoniczny od 1336 roku nieprzerwanie służy jako siedziba władz miejskich Bolonii. Nazwa pałacu pochodzi od jego pierwszego właściciela - Accursiusa (Accursio), wybitnego, średniowiecznego profesora prawa na tutejszym uniwersytecie. Pod koniec XIII wieku miasto odkupiło od niego posiadłość, a w kolejnych stuleciach sukcesywnie ją rozbudowywało, tworząc unikalną mieszankę stylów od gotyku po renesans.



Nad wejściem góruje pomnik papieża Grzegorza XIII, twórcy kalendarza gregoriańskiego, który urodził się w Bolonii.



Pozostałe detale wystroju pałacu.






Warto zajrzeć na wewnętrzny dziedziniec pałacu z ładnym portykiem.



Większość turystów podziwia pałac tylko z zewnątrz, tracąc okazję na zobaczenie spektakularnych sali, do których wejście jest w większości darmowe. Najpierw trzeba pokonać Schody Bramantego. Te łagodne schody z charakterystycznymi, wypukłymi stopniami (tzw. cordonata) zostały zaprojektowane w konkretnym celu, aby dostojnicy i radni miejscy mogli wjeżdżać na wyższe piętra konno.



Jedno z ogólnie dostępnych wnętrz - Sala Farnese. Znajduje się na drugim piętrze i jest pokryta XVII-wiecznymi freskami przedstawiającymi kluczowe momenty z historii miasta. To właśnie tutaj w 1530 roku odbyła się część uroczystości związanych z koronacją cesarza Karola V przez papieża Klemensa VII.

                                                                                                                                                                                                                                                              Zdjęcie z Internetu

Obok pałacu znajduje się monumentalna Fontanna Neptuna. Wieńczący ją posąg z brązu, przez mieszkańców nazywany pieszczotliwie Il Gigante (Olbrzym), to dzieło słynnego rzeźbiarza Giambologni (właśc. Jean de Boulogne). Prace nad monumentem rozpoczęły się w 1563 roku, a cała konstrukcja została ukończona i oddana do użytku w 1566 roku.



Fontanna została zamówiona przez kardynała Karola Boromeusza dla upamiętnienia wyboru jego wuja na papieża Piusa IV. Miała symbolizować absolutną władzę papieską. Tak, jak Neptun rządzi morzami, tak papież rządzi światem.



W dolnej części fontanny znajdują się cztery nereidy (nimfy wodne). Charakterystycznym i śmiałym elementem tych postaci jest fakt, że tryskają one wodą z piersi, co w renesansie i manieryzmie symbolizowało płodność oraz obfitość wód. Niestety, w czasie mojego pobytu nie wszystkie dysze fontanny działały.



Kościół i cenzura papieska w XVI wieku zabroniły Giambologni stworzenia posągu o zbyt wybujałych i realistycznych proporcjach intymnych. Rzeźbiarz musiał ulec woli duchownych, ale postanowił ich przechytrzyć. Zaprojektował lewą rękę Neptuna, wyciągniętą w geście uspokajania morza, w tak specyficzny sposób, że stojąc w pewnym punkcie przed fontanną kciuk ten idealnie pokrywa się z jego podbrzuszem, tworząc iluzję erekcji.



Charakterystyczny trójząb trzymany przez Neptuna stał się bezpośrednią inspiracją dla logo znanej bolońskiej marki samochodowej Maserati.

Jeszcze raz mamy okazję spojrzec na Palazzo d’Accursio i jego wieżę zegarową. Istnieje możliwość odpłatnego wejścia na nią, podobnie jak i do znajdującego się w pałacu Bologna City Art Collections (Kolekcji Sztuki Miasta Bolonia).



Udajemy się teraz na centralne miejsce Piazza Maggiore. Letnią porą funkcjonuje na nim kino plenerowe, a repertuar zwykle opiera się na klasycznych filmach. W tle widać zabytkowy pałac Palazzo del Podestà. Budynek ten powstał około 1200 roku jako pierwsza siedziba lokalnych władz i urzędników (podesty). Nad gmachem góruje charakterystyczna wieża Torre dell'Arengo, w której dawniej znajdował się dzwon zwołujący mieszkańców na nadzwyczajne zgromadzenia miejskie. Choć pałac ma średniowieczne korzenie, jego obecna, imponująca fasada z charakterystycznymi arkadami zyskała renesansowy wygląd w drugiej połowie XV wieku.



Dokładnie naprzeciw Palazzo del Podestà, znajduje się najbardziej monumentalna budowla Piazza Maggiore. Jest nią bazylika San Petronio (św. Petroniusza). Budowę bazyliki rozpoczęto 7 czerwca 1390 roku. Plany zakładały zbudowanie kościoła, który miał być większy od Bazyliki św. Piotra w Rzymie. Papież Pius IV skutecznie jednak zablokował te ambitne plany, zlecając budowę w sąsiedztwie budynków Uniwersytetu (Archiginnasio). To nie pozwoliło na zbudowanie transeptu świątyni o wymiarach takich, jak planowano.

Najbardziej uderzającą cechą zewnętrzną kościoła jest jego fasada. Wygląda tak, jakby budowlańcy nagle porzucili pracę. I rzeczywiście tak było. Dolna część jest misternie wykończona białym marmurem z Istrii i różowym z Werony, natomiast górna to surowa, ciemna cegła. Powodem przerwania prac były zarówno problemy finansowe, jak i brak porozumienia w sprawie wyglądu fasady i to pomimo wielu projektów jej ukończenia. Należy przy tym wiedzieć, że budowę bazyliki finansował nie Watykan, a miasto Bolonia. W pewnym momencie uznano, że ważniejszy będzie wygląd wnętrza świątyni niż jej fasady.



Wyróżniającym się elementem fasady są trzy renesansowe portale zamknięte półkolistymi łukami. Stanowią one jeden z najważniejszych kompleksów rzeźbiarskich wczesnego renesansu we Włoszech. Wyróżnia się pośród nich środkowy, główny portal Porta Magna. Pracował nad nim w latach 1425–1438 wybitny sieneński rzeźbiarz Jacopo della Quercia. Na filarach bocznych umieszczono 10 kasetonów reliefowych przedstawiających Stworzenie Świata i losy pierwszych ludzi. Architraw (belka nad drzwiami) przedstawia 5 dynamicznych scen z życia Jezusa od Narodzenia po Pokłon Trzech Króli. Z kolei na łuku okalającym wejście wyrzeźbiono 18 popiersi proroków. W tympanonie umieszczono pełne dostojeństwa postacie Matki Bożej z Dzieciątkiem w centrum, patrona miasta św. Petroniusza (trzymającego w dłoniach makietę Bolonii) oraz św. Ambrożego.



Portale po lewej i prawej stronie powstały niemal sto lat później, w latach 1524–1530. Ich tematyka domyka biblijną opowieść zapoczątkowaną na portalu głównym. W tympanonie po lewej widzimy scenę Zmartwychwstania Jezusa.



Natomiast scena po prawej stronie ukazuje moment Złożenia Jezusa do Grobu.



Wnętrze bazyliki San Petronio uderza kontrastem w stosunku do surowej fasady. Choć budowla powstawała z monumentalnej cegły, w środku panuje niezwykła lekkość, przestrzeń i gra świateł. Włoski gotyk zyskał tu unikalne, monumentalne i jasne oblicze. Wymiary bazyliki są imponujące, ma 132 metry długości, 60 metrów szerokości i aż 44 metry wysokości w nawie głównej. Przestrzeń zorganizowana jest w klasycznym układzie trójnawowym, jednak bez transeptu (poprzecznej nawy), którego budowę zablokował papież.

Nawę główną od naw bocznych oddziela dziesięć ogromnych, wielobocznych filarów z cegły. Ponieważ rozstawiono je bardzo szeroko, wnętrze sprawia wrażenie jednej, gigantycznej hali. Filary i żebra sklepień są otynkowane na charakterystyczny, ciepły, czerwono-różowy kolor, który idealnie kontrastuje z bielą ścian.



Podchodzimy do prezbiterium. Elementem, który tu dominuje jest wspaniałe cyborium (baldachim). Zostało zaprojektowane w latach 1547–1549 przez jednego z najważniejszych architektów późnego renesansu, Jacopo Barozzi da Vignola. Cyborium wspiera się na czterech kolumnach z cennego marmuru z Werony. Wieńczy go bogato rzeźbiona, architektoniczna nadbudowa. Bezpośrednio pod cyborium znajduje się ołtarz główny. Jego centralnym punktem jest bezcenny, pozłacany gotycki krucyfiks pochodzący z XV wieku.

Tuż za ołtarzem głównym, w półkolu apsydy, rozciąga się dwupoziomowy chór kapłański. Znajdują się tam mistrzowsko wykonane drewniane stalle, bogato zdobione techniką intarsji. Po bokach prezbiterium wznoszą się symetrycznie dwa imponujące prospekty organowe. Po prawej stronie wiszą organy Lorenzo da Prato (1471–1475). Są to najstarsze na świecie wciąż działające organy, zachowane niemal w nienaruszonym stanie konstrukcyjnym. Po lewej stronie znajdują się drugie organy, zbudowane w 1596 roku przez Baldassarre Malaminiego.



Będąc w bazylice warto zwrócić uwagę na znajdującą się w posadzce Linię Południka, jedno z najważniejszych dzieł światowej astronomii, zaprojektowane w 1655 roku przez Gian Domenico Cassiniego. Jest to wbudowany w podłogę mosiężny pręt o długości 66,8 metra, obudowany białym i ciemnym marmurem. Na Linii wygrawerowano znaki zodiaku, nazwy miesięcy oraz precyzyjną podziałkę odpowiadającą wysokości słońca. Każdego dnia promień światła wpadający przez mały otwór w sklepieniu bazyliki przecina mosiężny pręt, wskazując precyzyjnie datę oraz położenie słońca na niebie.



Wzdłuż naw bocznych rozmieszczone są 22 kaplice, ufundowane przez najpotężniejsze rody bolońskie oraz cechy rzemieślnicze. Każda z nich to osobne muzeum sztuki, odgrodzone od nawy misternej roboty gotyckimi lub renesansowymi kutymi kratami. Zobaczmy kilka z nich, te najważniejsze.

Kaplica św. Petromiusza (lub Najświętszego sakramentu). W centralnej części ołtarza przechowywany jest niezwykle cenny, złocony relikwiarz, który skrywa głowę św. Petroniusza, biskupa z V wieku i patrona Bolonii. Od nawy głównej kaplica oddzielona jest charakterystyczną, bardzo dekoracyjną, kutą kratą z brązu i żelaza z elementami złoceń oraz figurami świętych u podstawy.



Kaplica stanowi jeden z najdoskonalszych przykładów bolońskiej architektury dojrzałego baroku. Charakteryzuje się bogatymi zdobieniami, marmurowymi kolumnami oraz dynamicznymi rzeźbami w jej górnej partii.



Najlepiej zachowaną w swoim oryginalnym, gotyckim kształcie kaplicą jest Kaplica Trzech Króli. Słynie z niezwykle wyrazistych i dobrze zachowanych gotyckich fresków autorstwa Giovanniego da Modena, namalowanych na początku XV wieku. Przedstawiają one m.in. sceny z życia św. Petroniusza oraz historię Trzech Króli po prawej stronie kaplicy.



Po lewej stronie kaplicy znajduje się niezwykle sugestywny fresk przedstawiający Sąd Ostateczny. Został namalowany ok 1410 roku również przez Giovanniego da Modena. Fresk mocno nawiązuje do opisów Boskiej Komedii Dantego Alighieri (widoczna jest m.in. gigantyczna postać Lucyfera pożerającego grzeszników). Możemy tu zobaczyć całą hierarchię niebieską oraz szczegółowe, dramatyczne wizje kar piekielnych.



Kaplica św. Abbondiusza. Wyróżnia się bogato zdobionym, marmurowym ogrodzeniem, nad którym wznosi się imponujący, barwny witraż przedstawiający wizerunki świętych.



Kaplica św. Brygidy z ołtarzem w formie poliptyku. U góry nastawy ołtarzowej znajduje się popiersie św. Brygidy Szwedzkiej z aureolą.



Poliptyk przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych. Poliptyk ten jest przypisywany włoskiemu malarzowi o nazwisku Tommaso Garelli.



Z wystroju rzeźbiarskiego bazyliki wyróżnia się kompozycja Opłakiwanie Zmarłego Chrystusa, autorstwa włoskiego rzeźbiarza Vincenza Onofriego, wykonana z terakoty pod koniec XV wieku (około 1493–1500 r.). Pokryta polichromią rzeźba przedstawia tradycyjną scenę opłakiwania Jezusa po zdjęciu z krzyża przez najbliższe mu osoby, w tym m.in. Marię, Marię Magdalenę oraz Jana Ewangelistę.



Będąc już na zewnątrz przyglądam się jednemu z okien bazyliki, z ozdobnym maswerkiem. Wypełniający górną część łuku geometryczny wzór został wykonany z jasnego kamienia, który ładnie kontrastuje z charakterystyczną czerwoną cegłą ścian świątyni.



Zwiedzanie Bolonii nawet w upalne, słoneczne dni, jest bardzo przyjemne. Zawdzięczamy to rozbudowanej sieci portyków, czyli arkad ciągnących się wzdłuż większości bolońskich budynków starego miasta. Żadne inne miasto na świecie nie posiada tak gęstej, nieprzerwanej sieci zadaszonych chodników. Ich łączna długość w samym centrum wynosi aż 42 kilometry (a biorąc pod uwagę przedmieścia, sięga niemal 62 kilometrów). To unikalne rozwiązanie sprawia, że Bolonię można przemierzać godzinami, będąc całkowicie chronionym przed słońcem, deszczem czy śniegiem.



Dla mieszkańców Bolonii portyki to nie tylko element architektoniczny, ale przedłużenie ich własnych salonów. To tam toczy się codzienne życie towarzyskie miasta. Pod osłoną łuków kryją się stoliki kawiarniane, księgarnie, warsztaty rzemieślnicze i wejścia do uniwersyteckich gmachów. Podłogi wielu z nich wyłożone są piękną, błyszczącą mozaiką w stylu weneckim (terrazzo), co dodaje im pałacowego blasku.



Wiele sklepów posiada otwarte na oścież witryny pozwalające na handel bezpośrednio z portyków. Składa to się na niezwykły koloryt życia miasta i wyróżnia Bolonię na tle innych miejscowości.









W 1288 roku władze Bolonii wydały rewolucyjny dekret. Od tej pory budowa portyków stała się obowiązkowa dla wszystkich nowych budynków, a ich wysokość musiała pozwalać na swobodne przejechanie człowieka na koniu. Tak więc nawet najstarsze zachowane budowle posiadają istniejące do naszych czasów portyki. Przykładem takiego budynku jest Palazzo della Mercanzia wzniesiony w latach 1384–1391 według projektu architekta Antonio di Vincenzo oraz mistrza Lorenzo da Bagnolo.



Pałac przez stulecia służył jako siedziba sądu kupieckiego, który regulował działalność handlową w mieście, a wyroki ogłaszano publicznie z widocznego na fasadzie ozdobnego balkonu. Współcześnie budynek jest siedzibą Izby Handlowej w Bolonii. Wyróżnia się bogatą późnogotycką fasadą, ostrołukowymi arkadami i misternymi detalami rzeźbiarskimi.



Wiele z tych portyków trafiło w 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jest to 12 najbardziej reprezentatywnych odcinków zlokalizowanych na obszarze całej Bolonii. Zostały one wybrane w taki sposób, aby ukazać pełną ewolucję architektoniczną (od XII do XX wieku) oraz różnorodność materiałów (od średniowiecznego drewna po nowoczesny żelbet).



I tak spacerując w cieniu portyków dotarliśmy na Piazza Santo Stefano, gdzie znajduje się kompleks bazylik św. Stefana (Santo Stefano), znany powszechnie jako Sette Chiese (Siedem Kościołów). Jest to najbardziej mistyczne, klimatyczne i architektonicznie fascynujące miejsce w całej Bolonii. Kompleks ten stanowi unikalny labirynt połączonych ze sobą świątyń, kaplic, dziedzińców i krypt, których historia sięga głębokiego średniowiecza, a korzenie starożytnego Rzymu.



Zwiedzanie zaczynamy od najstarszej części całego kompleksu, od bazyliki świętych Witalisa i Agrykola. Kościół wzniesiono w IV wieku na miejscu starożytnego rzymskiego teatru, a następnie przebudowano w stylu romańskim w XII wieku. Świątynia ma surowe, ceglane mury i zachowała antyczne oraz bizantyjskie kolumny pochodzące z wcześniejszych budowli.



Następnie przechodzimy do kościoła Świętego Grobu. Znajduje się w nim gotycka edykuła wzniesiona jako replika Grobu Bożego w Jerozolimie. Kościół powstał z inicjatywy biskupa Petroniusza w V wieku, aby wierni mogli symbolicznie odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej bez opuszczania Włoch.



Obecny wygląd budowli to efekt przebudowy w okresie średniowiecza. Charakteryzuje się bogatymi zdobieniami reliefowymi przedstawiającymi sceny z Męki Pańskiej oraz wznoszącą się nad nią kamienną amboną z balustradą do której prowadzą kamienne schody.



W kompleksie znajdują się dwa dziedzińce. Jeden z nich to tzw. Dziedziniec Piłata. Otoczony romańskimi krużgankami skrywa kamienną misę, symbolicznego miejsca, w którym Poncjusz Piłat umył ręce.



Drugi dziedziniec otoczony dwupoziomowym krużgankiem z kamienną studnią pośrodku to jeden z bardziej nastrojowych zakątków tego kompleksu.



Kolejny kościół Krucyfiksu dzięki barokowemu wystrojowi rodzi przedświadczenie, że oto weszliśmy do nowszej świątyni. Tymczasem pochodzi z VIII wieku, a obecny wygląd jest wynikiem XVII-wiecznych przebudów. Nad łukiem triumfalnym wisi drewniany, malowany krucyfiks autorstwa Simone dei Crocifissi z około 1380 roku. Pod podwyższonym prezbiterium znajduje się krypta z reliktami męczenników, świętych Witalisa i Agrykoli.



Pod jedną ze ścian znajduje się Pieta, XVIII wieczne dzieło włoskiego rzeźbiarza Angelo Gabriello Piò. Ciekawy jest materiał, z jakiego wykonano tę rzeźbę. To tzw. papier-mâché, który następnie pokryto polichromią. Według lokalnej tradycji i przekazów historycznych, rzeźba ta została stworzona przy użyciu kart do gry, które skonfiskowano mieszkańcom w okresie, gdy w mieście obowiązywał surowy zakaz hazardu.



Zdjęcie placu św. Stefana chyba będzie najlepszą ilustracją pokazującą różnorodność stylów, w jakich wykonane są portyki w Bolonii.



W pewnej chwili ponad dachami domów widzimy wysoką wieżę. Zaintrygowani idziemy w jej stronę.



Okazuje się, że jest i druga, niższa. To słynne Due Torri (Dwie Wieże), monumentalne, średniowieczne konstrukcje znajdujące się w samym centrum Bolonii. Wyższa, wieża Asinelli ma około 97,2 metra wysokości i jest jedną z najwyższych średniowiecznych wież we Włoszech. Mniejsza, wieża Garisenda ma około 48 metrów wysokości, ale została obniżona w XVI wieku o około 12 metrów, bo groziła zawaleniem.



Obie wieżę, zwłaszcza mniejsza, mają pewne odchylenie od pionu, ale nie jest ono aż tak duże, jak na zdjęciu poniżej. Tak to widzi obiektyw. Aż się nie chce wierzyć, że obie pochodzą z XII wieku.



W tym miejscu przerwaliśmy nasz spacer po Bolonii, bo zbliżała sie pora wejścia do słynnego Teatro Anatomico. Dlatego najkrótsza drogą udaliśmy się na Piazza Luigi Galvani, gdzie znajduje się wejście do Uniwersytetu.



Postać na pomniku to Luigi Galvani (1737–1798), wybitny włoski lekarz, anatom, fizyk i fizjolog, który na stałe zapisał się w historii nauki jako pionier elektrofizjologii. Uniwersytet oraz Teatro Anatomico były już prezentowane na blogu. Polecam jednak ponownie zobaczyć ten wpis, by mieć obraz całości naszej wycieczki po Bolonii. Skrót do niego znajdziecie poniżej.

Zobacz również:

Uniwersytet i Teatr anatomiczny w Bolonii




Lokalizacja miejsca